اين مصاحبه در شماره 98 نشري تخصصي كامپيوتر به چاپ رسيده است
روباتهائي كه برايتان كتاب مي خوانند...
گفت گو با مبتكر نرم افزار نرم افزار دستیارآموزش انگلیسی
در خدمت مهندس محبوب اخدر مسئول اطلاع رسانی مجتمع آموزش علمی کاربردی جهاد کشاورزی استان آذربايجانشرقي استان آذربایجانشرقی هستیم. ايشان در زمينه آموزش زبان انگلیسی، به يك ابتکار جدید نرم افزاري دست زده اند كه گفتگوي حاضر براي آگاهي از كم و كيف اين پروژه نرم افزاري صورت پذيرفته است.
جناب آقای مهندس بعنوان اولین سوال بفرمایید که چگونه تصمیم به طراحی نرم افزار دستیار آموزشی انگلیسی گرفتید؟
من قصد نداشتم نرم افزار آموزش زبان طراحی کنم، بلکه بخاطر شغل و علائق شخصی خودم احساس می کردم که یادگیری زبان برایم یک ضرورت است بنابراین فقط می خواستم زبان یاد بگیرم.
چرا برای یادگیری زبان از روشهای موجود استفاده نکردید؟
ابتدا همین کار را انجام دادم و روشهای زیادی را آزمايش نمودم، اما متاسفانه در مورد من جواب ندادند و به این نتیجه رسیدم که یک جای کار می لنگد و بايد آنرا درست كرد.
....و تصمیم گرفتید نرم افزار مخصوص خودتان را طراحی کنید؟
نه، در آن موقع من بیشتر بدنبال درک پروسه آموزش زبان بودم و هرگز ایده طراحی نرم افزاری برای اینکار در ذهنم نبود.
پس وقتی که به قول خودتان روشهای موجود به نتیجه نرسیدید چه اقدامي انجام داديد؟
خوب همانطور که شما نیز می دانید در کشور ما سرمایه گذاری خوبی برای آموزش زبان انجام می شود. آموزش زبان، بصورت رسمی از دوره راهنمایی تا دبیرستان و دانشگاهي بصورت مستمر ادامه دارد و در بخش خصوصی نیز، چه در زمینه کلاسهای آموزشی و چه در زمینه تولید مواد کمک آموزشی و منابع اطلاعاتی کارهای خوبی صورت پذیرفته است. من از خودم سوال کردم جرا نتیجه رضایت بخش نیست و گره کور این فرآیند کجاست؟
واقعا چرا نتیجه رضایت بخش نیست؟
به نظر من بطور کلی برای آموزش هر زباني سه فرآیند متصور است، گروهی زبان را از کودکی طی یک فرآیند طبیعی فرا می گیرند و یادگیری برخی دیگر به علت اقامت در محیطی غیر از سرزمين مادری خودشان اتفاق می افتد. اما گروه سوم مجبورند آموزش زبان را بصورت مجازی و با استفاده از دوره های آموزشی و منابع اطلاعاتی فرا بگیرند. این گروه نسبت به دو گروه اول، با مشکلات زیادی مواجه هستند. بنابراین ریشه را بایستی در تفاوتهائی جستجو کرد که یادگیری زبان در حالت طبیعی با صورت مجازی آن دارد.
یعنی به نظر شما هر قدر آموزش مجازی بتواند به آموزش طبیعی نزدیکتر باشد موفق تر است؟
دقیقا، و درست بدین خاطر ما بایستی در طراحی آموزش مجازی زبان، از سیستم آموزش طبیعی آن الگوبرداری کنیم، تا آنجا که بتوانیم بخشهائي از آنرا که با زبان طبیعی تفاوت دارند حذف نمائیم و فصل مشترك آنها را تقويت كنيم.
بنابراین ELA یک نوع الگوبرداری از فرآیند طبیعی زبان است؟
بله، من در این راستا تلاش نموده ام، اما در واقع همانطور که قبلا نیز عرض کردم من در آن زمان بیشتر از آنکه به فکر طراحی نرم افزار باشم در فکر جمع و جور کردن یک سیستم مناسب بودم و همان موقع، روشی برای گفتگوهای انگلیسی اینترنتی، پیشنهاد دادم که سیستم اجرایی آن کاملا دستی بود.
آموزش زبان بصورت طبیعی چه فرقهای با صورت مجازی آن دارد؟
تفاوتهای زیادی وجود دارد، برای مثال در سیستم طبیعی اصل، يادگيري زبان بر اساسگوش دادن است، همان طوریکه بارها نیز شنیده ایم، آموزش زبان از دوران جنینی صورت می گیرد و اما تا زمانی که کودک بتواند اولین کلمات را اداء کند فقط می شنود و این اطلاعات بدون اینکه معانی آنها برای کودک مشخص باشد در حافظه اش بایگانی می گردد. از دیدگاه محققين، مغز ما در ابتدا فقط یک دستگاه ضبط اطلاعات و احساسات است. اما در روش مجازی اهمیت فرآيند خواندن و صحبت کردن از گوش دادن مهمتر است.
شما معتقدید که آموزش زبان بایستی با گوش دادن شروع شود؟
بلی، خواندن قبل از گوش دادن موجب بخاطر سپردن اشتباه تلفظ کلمات می گردد. صحبت کردن و نوشتن نیز، ممکن است جملات اشتباه در ذهن ما به ثبت برساند که گاهی تغییر آنها واقعا سخت است.
به نظر من زبان بهنگام آموزش فقط تقلید است. همانطوری که کودکان نیز با تقلید بزرگترها زبان یاد می گیرند. بطور کلی، سایر مواردا بایستی ابزارهای کمکی برای امر گوش دادن باشد.
یعنی جهت آموزش زبان ضرورتی برای خواندن نیست؟
نه نیست، با این دلیل ساده که افراد بیسواد که خواندن و نوشتن نمی دانند قادرند به زبان مادري خود تکلم کنند اما همانطور که عرض کردم خواندن یک ابزار کمکی خوب برای درک بهتر گوش دادن است.
جملات از کلمات تشکیل یافته اند و کودک ابتدا کلمات را یاد می گیرد، به نظر شما آیا گوش دادن بایستی با کلمه آغاز شود؟
نه، به نظر من کودک کلمه یاد نمی گیرد، هر چیزی در ذهن او یک مفهوم کامل است. برای یک کودک خردسال، کلمه "آب" مفهوم "من آب می خواهم" را دارد. اگر کسی هزارن لغت در ذهن خود داشته باشد. قادر به تکلم نخواهد بود. مثل اینست که شما برای ساختن یک ساختمان فقط آجر داشته باشید. یکی از اشتباهات سیستمهای آموزش مجازی نیز، الگو برداری از زبان مادری برای یادگیری یک زبان دیگر است. در حالی كه ساختار زبانها با همدیگر فرق می کنند. مخصوصا در زبان انگلیسی- که من آن را زبان عبارتی می نامم- بیشتر لغات وقتی معنای واقعی پیدا می کنند که در کنار سایر لغات قرار می گیرند.
ولی مگر نمی شود با استفاده از حفظ كردن لغات و دستورات گرامری جمله سازی نمود؟
بله، اما فقط در روی کاغذ، نه در دنیای واقعی، جمله سازی – مخصوصا بهنگام مكالمه – با استفاده از دستورات پیچیده گرامری و معانی مختلف و حتی گاهی متضاد لغات تقریبا غیر ممکن است. مثلا در نظر بگیرید که فقط برای کاربرد حرف تعریف The بیش از پنجاه دستور گرامری وجود دارد.
به نظر شما چرا ضرورتی برای یادگیری دستورات گرامری نیست؟
مگر ما دستورات گرامری زبان مادری خودمان را می دانیم، یادگیری این فرمولها فقط به درد امتحان دادن می خورد و بس، از طرفی بعد از یادگیری بسیار فرارند، به نظر من، زبان در مرحله اول، یعنی ارتباط برقرار کردن. اگر طرف مقابل منظور شما را درک كند کافی است حتی اگر جمله شما از لحاظ گرامری صحیح نباشد.
فرمودید که نیازی به یادگیری خیلی از فرآيندهاي موجود نیست، پس واقعا چگونه باید زبان یاد گرفت؟
من فکر می کنم بجای همه اینها فقط و فقط بایستی یک چیز یاد گرفت، جمله و یا حداکثر مفاهیم کامل. با یادگیری هر جمله می توانیم همان لحظه از آن بهنگام فهمیدن و گفتن استفاده نمائیم و بصورت غیر مستقیم دستورات گرامری آن و لغات آنرا نیز فرا بگیریم. هر چند برای فراگیری نیاز نیست به این امر توجه نمایم بلکه همه اینها خود بخود اتفاق می افتد.
ولی آیا بخاطر سپردن جملات مشکل تر از فراگیری لغت و گرامر نیست؟
اتفاقا بر عکس، برای اینکه جمله بر خلاف لغت یک مفهوم دارد و با یادگیری مجموعه ای از جملات، اسکلت بندی اولیه زبان در ذهن ما شکل می گیرد و ما قادر خواهیم بود که با استفاده از این جملات، جملات جدیدی ساخته و این اسکلت را کاملتر کنیم.
بنابراین شما فرآیند بخاطر سپردن جملات را ماشینی کردید؟
ابتدا بصورت دستی یک جدول دو ستونی نوشتم در ستون اول کلمه ای از جمله و در ستون دوم خود جمله. مثل روش جمله سازی دوران ابتدائی مدرسه، بعد این جدول را طوری تا کردم که فقط کلمات دیده شوند. ابتدا لغت را می خواندم و در صورتی که جمله اش را بخاطر نمی آوردم به اصل جمله مراجعه می کردم. با این روش روزی بيست ضرب المثل انگلیسی را در اتوبوس حفظ می کردم، سپس یک برنامه ساده نوشتم که کلمات را برایم قرائت می کرد و این شد پایه اولیه ELA.
چگونه تصمیم گرفتید ELA را کاملتر کنید؟
بعدها با توجه به نیازهای خودم و پیشنهادهای دوستان، تغییراتی در ELA که آن موقع حتی اسمی نیز نداشت به وجود آوردم و نرم افزاری بود که فقط به درد خود من و برخی از دوستانم که خودم آموزششان می دادم می خورد. در این موقع نامEDS یعنی شبیه ساز گفتكوي انگلیسی را برای آن انتخاب کردم.
منابع اطلاعاتی آنرا چگونه تامین کردید؟
بله، EDS آماده بود و من بعنوان یک کاربر از کارش راضی بودم. اما هیچ اطلاعاتی نداشت. به همین خاطر شروع به جستجو در اینترنت کردم و هزاران فرمول و کلید واژه را امتحان نمودم واقعا هدف اولیه یادم رفته بود، حالا انباری از اطلاعات داشتم که باید دوباره رویشان کار می شد تا با نرم افزار هماهنگ باشد، خلاصه آنقدر این اطلاعات و خود نرم افزار را ویرایش کردم که هماهنگی حاصل شد و بعد از این مرحله اسم ELA را برای نرم افزار انتخاب نمودم.
چگونه تصمیم گرفتید که ELA را بصورت یک بسته نرم افزاريی ارائه کنید؟
راستش روزی که کدهای اولیه ELA را برای یک هدف ساده می نوشتم اگر می دانستم که انجام آن چقدر زمان و انرژی لازم خواهد داشت، هرگز دست به این کار نمی زدم. سالهایی که ساعت ها پشت کامپیوتر بودم، سالهای خوبی نبود. بعد از آخرین تغییرات تصمیم اکید گرفته بودم که دیگر هیچ تغییری روی ELA انجام ندهم، حتی سورس کدهای آنرا نیز از بین برده بودم تا وسوسه تغییر دوباره به سراغم. اما تقدیر چنین نبود و در یکی از همایش های کشوری اداره، که مسئولین اطلاع رسانی و کامپیوتر ادارش می کردند، حرفی پیش آمد و نرم افزار را به دوستان نشان دادم و آنها تشویقم نمودند که کار را پیش برم.
و به اين ترتيب مجبور شدید ELA را از نوع کدنویسی کنید؟
دقیقا، ولی اینبار شرایط بهتر بود، چون اولا تحلیل کاملی از سیستم داشتم و در ثانی منابع اطلاعاتی کاملی چه ار لحاظ برنانه نویسی و چه از لحاظ محتوا گردآوری کرده بودم. و برخی از دوستان نیز حاضر شدن کمکم کنند.
امروز از ELA چه تعریفی دارید؟
ELA یک نرم افزار قابل ویرایش آموزش زبان انگلیسی است. که با نگاه به دلایل اساسی ناکامی فرآیند آموزش زبان و موانع اساسی موجود بر سر راه آن و با الگوبرداری از فرآیند طبیعی آموزش زبان طراحی شده است و تلاش می کند در نقش یک دستیار آموزشي، مجموعه ای از جملات را برای کاربران آموزش دهد و از امکانات کامپیوتر همچون کاتالیزورهائی برای تسریع این فرآیند بهره می برد.
قابل ویرایش بودن نرم افزار چه استفاده ای برای کاربران دارد؟
به نظر من هر فردی از یک طرف روش آموزشي منحصر به فرد خود را داراست و از طرف دیگر نیاز آموزشی متفاوتی نسبت به سايرين دارد. من سعی کردم نه روش خاصی را به کاربر تحمیل کنم ونه او را مجبور سازم محتوای خاصی را دنبال كند. بنابراین کاربران با امکان ویرایش اطلاعات می توانند کل محتوا را تغییر داده و محتوای دلخواه خود را جایگزین نمايند.
يعنيELA برای رشته های زبان تخصصی هم قابل استفاده است؟
بله ELA یک دستیار است نه یک معلم، و کاربر می تواند از آن برای نیازهای خود بهره برداری کند.
شما ادعا کردید که ELA به درک فیلمهای زبان اصلی کمک می کند؟
بله، مكالمات یک فیلم از مجموعه ای از جملات تشکیل یافته است و ELA بخاطر سپردن جمله را تسریع می بخشد. کاربران می تواند متن فیلمهای زبان اصلی را از اینترنت دریافت کرده و با کمک ELA آنها را فرا بگیرند و سپس به تماشای خود فیلم بنشیندند. در خود نرم افزار نحوه اينكار شرح داده شده است.
آیا ELA ترجمه هم می کند؟
نه ELA مترجم نیست.
پس کاربرانی که مشکل ترجمه دارند چگونه می تواند از آن استفاده کنند؟
به نظر من، ترجمه یک تخصص جداگانه از امر فراگیری زبان است. کسی که به دو زبان تکلم می کند الزاما مترجم نیست. در ELA برای سه هزار جمله ای اول ترجمه فارسی آمده است و براي حدود هزار جمله بعدی نیز هم ترجمه فارسی و هم ترجمه انگلیسی آورده شده است. چند هزار جمله نیز فقط ترجمه انگلیسی اصطلاحات را در خود دارند. بدین ترتیب نقش زبان مادری رفته رفته کم رنگ تر شده و کاربر برای ورود به دنیای واقعی زبان انگلیسی آماده تر می شود. به نظر من کاربری که چهار هزار جمله بلد است مشکل جدی در رابطه با درک مفهوم یک جمله نخواهد داشت و می تواند مشکل خود را با دیکشنری های خوبی که در این زمینه وجود دارد حل نماید. و یا از سایر منابع که ترجمه جملات را نیز دارند استفاده نماید.
با توجه به اینکه گوینده های ELA روباتهای کامپیوتری هستند فکر نمی کنید این امر مشکلی در امر یادگیری ايجاد کند؟
نه، درست است که لحن گوینده ها احساس ندارد، اما تلفظ کلمات دقیق و صحیح بوده و کاربر می تواند تلفظهای غلط را نیز اصلاح نماید. اگر فردی جمله ای را با ELA فرا بگیرد بهنگام مواجه شدن با لحن واقعی آن جمله مشکلی نخواهد داشت. این موضوع در یادگیری فیلمهای زبان اصلی کاملا مشهود است. از طرفی ELA با امکانات دیگری که ارائه می دهد ضعف احساسی در بیان جملات را پوشش می دهد. برای مثال کاربر می تواند سرعت گوینده را تغییر دهد و یا بهنگام گوش دادن به متون طولانی زمان مكث در بین عبارات را تنظیم نماید. خود زبان طبیعی نیز بهنگام شنیده شدن به دلیل سرعت زیاد و واضح اداء نشدن برخی از کلمات، برای کاربر مشکلاتی پدید می آورد.
به نظر شما چقدر طول خواهد کشید تا یک کاربر بتواند با ELA در حد قابل قبولی زبان یاد بگیرد؟
من پیشنهاد می کنم کار با ELA مستمر باشد و کاربر بیشتر از زمانهای مرده خود، استفاده نماید. در این حالت کاربر می تواند در کمتر از یکسال به نقطه فهم برسد و از این نقطه به بعد می تواند به طور مستقیم از منابع استفاده نماید. و از توانایی خود لذت ببرد.
فکر می کنید تكميل ELA به پایان رسیده است؟
نه، هیچ نرم افزاری هرگز به پایان نخواهد رسيد. تازه احساس می کنم که در ابتدای راه هستم و از کاربران نیرو و انگیزه جدیدی دریافت نمودم، برخی از اساتید محترم دانشگاه نیز برای تهیه نسخه های زبان تخصصی اعلام آمادگی نموده اند و مخصوصا قصد دارم برای زبان انگليسي کودکان نیز کاری انجام دهم.
با تشکر از وقتیکه در اختیار ما قرار دادید، امیدواریم موفق باشید.
من هم از توجه شما سپاسگزارم.
